ثبت شده توسط ریحانه شریفی | ثبت: 2020-09-16 09:50:04.0 | ویرایش: 2020-09-16 09:50:08.0 | دسته بندی: زمین شناسی

خلاصه گزارش نقشه 1:250000 سبزوار

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در راستای وظایف سازمانی، نقشه‏ های زمین‏ شناسی و گزارش‏های توصیفی مرتبط با نقشه‏ ها را در مقیاس 250 هزارم تهیه نموده است. گزارش حاضر، خلاصه ‏ای از گزارش نقشه زمين شناسي ورقه 1:250000سبزوار به منظور شناخت کلی از محدوده مطالعاتی می باشد.

گزارش نقشه 1250000 سبزوار

ورقه مورد مطالعه در پهنه ساختاری-رسوبی ایران مرکزی قرار گرفته است و دارای مختصات جغرافیایی طولهای 57 درجه تا 58 درجه و 30 دقیقه شرقی و عرضهای 36 تا 37 درجه شمالی می باشد.

چینه شناسی

قدیمی ترین واحد سنگی این منطقه متعلق به پرکامبرین می باشد که شامل نهشته هایی مانند فیلیت، شیل فیلیتی و لایه های چرت قرمز رنگ است که می توان آنرا معادل با سازند کهر دانست. این رسوبات به صورت تدریجی به رسوبات کامبرین تبدیل می شوند. 

نهشته های کامبرین از سنگ آهک، دولومیت و تا اندازه ای چرت متبلور به رنگ خاکستری تیره می باشند. این رسوبات را هم ارز با دولومیت سلطانیه می دانیم.

رسوبات پالئوزوئیک زیرین (کامبرین، اردویسین، سیلورین) که کمی دگرگون شده اند شامل سنگ آهک همراه با مقداری چرت است که هم ارز با سازند میلا در کامبرین بوده است. شیل سیلتی با کمی میکا دگرگون شده به رنگ سبز زیتونی و در نهایت سنگ آهک همراه با گدازه های آندزیتی و اسپیلیت که معادل با سازند نیور در سیلورین است. نهشته های دگرگون شده در جنوب خاوری مشکان رخنمون دارند. 

رسوبات ماسه سنگی دونین به صورت همساز بر روی نهشته های کهن تر قرار می گیرد. واحد سنگی دونین از ماسه سنگ کوارتز آرنایت با درون لایه های دولومیتی تشکیل شده که معرف سازند ماسه سنگی پادهاست. سنگ آهک (سازند بهرام) با واحد دولومیتی در قسمت پائینی هم ارز با سازند سیب زار است. این رسوبات در باختر ملک شاه برونزد دارند.

رسوبات قاعده مزوزوئیک متعلق به ژوراسیک که در باختر عبدلله گیو و حوالی آردین رخنمون دارند شامل شیل، ماسه سنگ و کنگلومرا (هم ارز با سازند شمشک) و مارن و سنگ آهک آرژیلی (هم ارز با سازند دلیچای) و در نهایت سنگ آهک (هم ارز با سازند لار) می باشد.

نهشته های کرتاسه به صورت پیوسته و تدریجی بر روی رسوبات ژوراسیک قرار می گیرند. رسوبات واحد سنگی کرتاسه این منطقه از سنگ آهک حاوی فسیل اربیتولین و گلوکونیت تشکیل شده است که برونزد آن را می توانیم در شمال خاوری کلاته سنجر مشاهده کنیم . بر اساس فسیل های یافت شده رسوبات دارای سن ماستریشتین می باشند.

با پسروی آب دریا در این دوران رسوبات سنوزوئیک به صورت ناپیوسته بر روی نهشته های کرتاسه قرار می گیرند. واحد سنگی ائوسن که شامل سه قسمت پایینی، میانی و بالایی است، در اطراف مشکان و زرگان رخنمون گسترده دارد. این رسوبات شامل کنگلومرا، سنگ آهک تخریبی ماسه دار، مارن گچ دار، کنگلومرا با قطعات سنگ های آتشفشانی به رنگ قرمز، شیل، ماسه سنگ و شیل توفی با فسیل گیاهی، سنگ آهک ارگانودتریتیک، گدازه های آندزیتی، بازالتی، توف، توف برش و لاپیلی توف و مارن می باشد. با توجه به فسیل های یافت شده سن ائوسن آغازی تا میانی برای این رسوبات پیشنهاد شده است.

رسوبات الیگومیوسن با همبری ناهمساز روی رسوبات ائوسن قرار دارند. نهشته هایی که احتمالا سن آنها الیگومیوسن است شامل کنگلومرا با سخت شدگی خوب به رنگ قرمز تیره و تناوبی از ماسه سنگ و کنگلومرا و مارن که رنگ قرمز دارند، می باشد. رسوبات این واحد سنگی در شمال خسرو شیر و شمال باختری ورقه مورد مطالعه رخنمون دارند.

واحد سنگی میوسن با همبری همساز بر روی نهشته های قدیمی تر قرار می گیرد. نهشته های میوسن که در شمال غربی منطقه و اطراف شهرستان سبزوار رخنمون دارند شامل گچ، مارن و مارن گچ دار به رنگ قرمز می باشند. این رسوبات در بر دارنده گدازه های بازالتی هستند که در خاور چهل دختران برونزد اندکی دارند.

واحد سنگی پلیوسن که در شمال کوه سفید و جنوب برقیان برونزد دارد از رسوبات کنگلومرا با درون لایه های مارن در قسمت پائینی تشکیل شده است. رسوبات آتشفشانی این واحد سنگی شامل گدازه و گنبدهای داسیتی، گدازه های آندزیتی، توف و توف برش می باشد که در خاور بشکان و شمال خاوری منطقه برونزد بسیار وسیعی دارند.

واحد : (PLQ) این واحد به صورت باریکه هایی با روند شمال باختر- جنوب خاور، و با رخساره کنگلومرای خاکستری تا خاکستری تیره رنگ با قطعات به نسبت خوب گرد شده و با جورشدگی متوسط تا بد در حوالی ملک شاه مشاهده می شود. قلوه های این کنگلومرا بیشتر از جنس سنگهای اولترامافیک، متامورف ها (آمفیبولیت)، آهکهای پلاژیک، سنگهای ولکانیکی کرتاسه، مرمر، سیلیس های بی شکل و .... است که با سیمانی از ماسه و سیلت به یکدیگر پیوند دارند. چین خوردگی یکی از ویژگیهای این واحد سنگی است. کنگلومرای یاد شده با قاعده پیشرونده و با دگرشیبی زاویه ای بر روی واحد ماسه سنگی، میکروکنگلومرایی، و شاید توف ماسه ای خاکستری رنگ (احتمالا معادل میوسن) قرار گرفته است. این کنگلومرا در مقایسه با تیپ هزار دره می تواند معادل بخش بالایی آن که همگان دارای رخساره کنگلومرایی است، ارزیابی شود. چون سن سازند هزار دره پلیو- پلئیستوسن تعیین گردیده است، لذا سن کنگلومرای یاد شده پلئیستوسن پیشین می باشد.

نهشته های کواترنر در ورقه سبزوار از نقطه نظر زمان سنجی به دو بخش کواترنر پیشین (پلئیستوسن پیشین) و کواترنر پسین (پلئیستوسن پسین و هولوسن) قابل تفکیک است، لیکن مقایسه این دو واحد زمانی بیانگر تنوع و گسترش بیشتر نهشته های کواترنر پسین در ورقه مذکور می باشد. 

کواترنر پیشین متشکل از نهشته های کنگلومرایی است و کواترنر پسین بصورت مجموعه ای از نهشته های آبرفتی و واریزه ای همراه با رخنمون محدودی از سنگهای آتشفشانی کواترنر با ترکیب بازالتی است. این نهشته ها از قدیم به جدید شامل مخروط افکنه ها و پادگانه های آبرفتی قدیمی و جوان، کفه های رسی کم و بیش گچ دار و تپه های ماسه ای است.

توده های نفوذی:

دیوریت و میکرودیوریت از توده های نفوذی این منطقه است که متعلق به دوران سوم است. رخنمون این رسوبات آذرین در شمال آردین رخنمون دارند. گرانیت و کوارتز دیوریت که مربوط به دوران سوم زمین شناسی هستند در شمال و جنوب براباد برونزد دارند.

زمین شناسی اقتصادی

آثار اندکی از کانی سازی مس بصورت مالاکیت در سنگهای ولکانیکی کرتاسه بالایی و ائوسن، و آثار پراکنده ای از سیلیکات مس در داخل سنگهای ولکانیکی آندزی بازالتی حفره دار کرتاسه بالا (در تپه روسی) مشاهده می شود. 

کانی سازی منگنز: این کانی سازی از نوع آتشفشانی- رسوبی است و در سنگهای کرتاسه بالا (وابسته به مجموعه افیولیتی) در شمال سبزوار مشاهده می شود. کانی سازی منگنز (نوع پیرولوزیت) در مرز سنگهای اسپیلیت بازالت و آهک های پلاژیک به دلیل تغییر شرایط فیزیکوشیمیایی محیط از جمله PH و EH صورت گرفته است. در تجزیه شیمیایی کانسنگ های کانسار منگنز کلاته چشمه شور دی اکسید منگنز تا 46/55 درصد نیز حضور داشته است.

کانی سازی تیتانیوم: عیار اکسید تیتانیوم در سنگهای نفوذی بازیک بویژه گابروهای لایه ای بسیار پائین است و بیشینه آن به 14/1 درصد می رسد.  بررسی دقیق تر پتانسیل معدنی منطقه از نظر تیتانیوم نیازمند تحقیقات بیشتری است.

کانی سازی گل سفید: این کانی سازی در مرز سنگهای نیمه ژرف داسیتی و سنگهای هارزبورژیتی سرپانتینی شده (به شکل قلوه های نرم و سفید رنگ با ساخت شعاعی تا توده ای)، به علت نفوذ آبهای سطحی گازکربنیک دار بر روی کانی های غنی از منیزیم صورت گرفته است.

کانی سازی آزبست: کانی سازی ناچیز آزبست بصورت رگه های آزبستی نارس تا نیمه رسیده در سنگهای هارزبورژیتی تکتونیزه، از ردیف گوشته ای مجموعه افیولیتی صورت گرفته است و آزبست به شکل رشته های باریک و کوتاه کریزوتیل همراه با آنتی گوریت و لیزاردیت مشاهده می شود.

گچ و نمک: کفه های رسی و سیلتی حاشیه رودخانه کال شور حاوی گچ (با مرغوبیت کم)، نمک، و گاهی تمرکزهایی از قطعات بلورین ژیپس می باشد.

سنگ ساختمانی: مطالعه سنگ های نیمه ژرف داسیتی، توف ماسه های میوسن، توده کوچک بازالتی کواترنری، سنگهای آهکی مرمری شده (دگرگونه ها)، توده های گرانیت گنایس سلطان آباد، توده های گابرویی ایزوتروپ و گابروهای لایه ای و مونزودیوریتی جهت سنگ ساختمانی پیشنهاد می گردد.

پیشنهاد برای مطالعه طلا و قلع: مطالعه سنگهای کوارتز فلدسپاتی روشن رنگ که با کانی سازی مس و آهن سولفیدی همراه است و همچنین زون دگرسانی آرژیلی دره خدابنده برای کانی سازی فلزی بویژه طلا، و سنگهای گرانیت گنایس موجود در زون دگرگونه سلطان آباد برای مطالعه و پی جویی کانه قلع پیشنهاد می گردد.

 

 

 

 

ضمائم پیوست
نویسنده
1سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور